Hordhac.
Dunida maanta aan joogno, tiknoolajiyadu maaha kaliya qalab aan isticmaalno, waa qayb ka mid ah nolosheena oo aan la kala saari karin. Laga soo bilaabo xilliga aan subaxdii indhaha kala qaadno illaa xilliga aan seexanno, shaashadaha (screens) ayaa inoo ah daaqadda aan dunida ka daawanno. Waxay inoo sahashay xiriirka, waxbarashada, iyo shaqada, laakiin horumarkan xawaaraha ku socda wuxuu watay qiimo culus oo aan ka bixinayno caafimaadkeena jidh iyo midkeena dhimirba.
Jiilka maanta, oo loo yaqaan 'Digital Natives', ayaa ah kuwii ugu horreeyay ee ku soo koray duni ay tiknoolajiyadu tahay shay dabiici ah. Laakiin, su’aasha muhiimka ah ayaa ah: Tiknoolajiyadu ma tahay saaxiib caafimaadkeena dhisaya mise cadow si tartiib ah u burburinaya? Maqaalkan, waxaan si qoto dheer ugu eegi doonnaa saamaynta taban ee tiknoolajiyadu ku leedahay caafimaadka bini'aadamka iyo sida aynu isaga ilaalin karno dhibaatooyinkaas.
1. Dhibaatada "Iftiinka Buluugga ah" iyo Hurdada (The Blue Light Effect):
Mid ka mid ah dhibaatooyinka ugu waaweyn ee tiknoolajiyadu ku hayso caafimaadka jiilka maanta waa burburka nidaamka hurdada. Taleefannada casriga ah, kombiyuutarada, iyo telefishinada waxay soo daayaan iftiin loo yaqaan Blue Light (Iftiinka Buluugga ah).
Jidhka bini'aadamku wuxuu leeyahay nidaam dabiici ah oo la yiraahdo Circadian Rhythm, kaas oo nidaamiya waqtiyada hurdada iyo soo jeedka. Iftiinka buluugga ah wuxuu maskaxda ku abuuraa jahawareer isagoo u sheegaya inay weli tahay "maalinnimo". Tani waxay hoos u dhigtaa soo saarista dheecaanka Melatonin, kaas oo muhiim u ah in qofku helo hurdo deggan.
Natiijada ka dhalata:
Hurdo la'aan (Insomnia): Dad badan ayaa la ildaran hurdo xumo joogto ah.
Daal Maalintii ah: Hurdo yaraantu waxay keentaa in qofku maalintii oo dhan dareemo caajis iyo diirad-saarid la'aan (lack of focus).
Daciifnimo Difaca Jidhka: Hurdada oo aan la helin waxay si toos ah u wiiqdaa awoodda jidhku isaga difaaco cudurrada.
2. Saamaynta Caafimaadka Indhaha (Digital Eye Strain)
Weligaa ma dareentay in indhuhu ku gubanayaan ama araggu uu mugdi galayo ka dib saacado badan oo aad shaashad eegaysay? Xaaladdan waxaa loo yaqaan Computer Vision Syndrome ama Daalka Indhaha ee Dijitaalka ah.
Jiilka maanta wuxuu waqti badan ku bixiyaa eegista shaashadaha yaryar, taasoo keenaysa in ishu ay ilowdo inayibiligsiiso (blink) intii loogu talo galay.
Calaamadaha lagu garto:
Indho qallayl iyo gubasho.
Madax-xanuun joogto ah, gaar ahaan qaybta hore iyo agagaarka indhaha.
Aragga oo laba-laba noqda ama isku dhex-yaaca (Blurred vision).
Dhibaatadan haddii aan wax laga qaban, waxay mustaqbalka fog keeni kartaa in aragga qofku si weyn u daciifo, iyadoo carruur badan oo maanta joogta ay muraayadaha indhaha (ookiyaale) u qaataan sababtan awgeed.
3. Qaab-dhismeedka Jidhka iyo Qoorta Qoraalka (Text Neck):
Ma ogtahay in madaxa bini'aadamku uu culeyskiisu yahay qiyaastii 5kg markuu toosan yahay? Laakiin markaad hoos u eegayso taleefankaaga, culeyskaas wuxuu ku laba-jibaarmi karaa lafdhabartaada, isagoo gaaraya ilaa 27kg.
Xaaladdan waxaa loo bixiyey "Text Neck". Waa dhibaato ku cusub dunida caafimaadka oo ka dhalatay isticmaalka badan ee taleefannada gacanta.
Dhibaatooyinka Lafaha:
Xanuunka Dhabarka iyo Garbaha: Murqaha qoorta iyo garbaha ayaa gala xaalad adeyg ah (tension) sababtoo ah foorarsiga joogtada ah.
Lafdhabarta oo qalloocda: Waqti dheer ka dib, qaab-dhismeedka dabiiciga ah ee lafdhabarta ayaa isbedela, taasoo keenta in qofku yeesho "Tuur" ama qallooc joogto ah.
Faraha iyo Curcurka: Qorista badan (texting) iyo ciyaaraha (gaming) waxay keenaan xanuunada ku dhaca kala-goysyada faraha iyo curcurka (Carpal Tunnel Syndrome).
4. Caafimaadka Dhimirka: Warwarka, Niyad-jabka iyo Barbardhigga (Mental Health Crisis):
Malaha saamaynta ugu halista badan ee tiknoolajiyadu waa mida ay ku leedahay caafimaadka maskaxda. Baraha bulshada (Social Media) sida Instagram, TikTok, iyo Facebook waxay abuureen dhaqan ku dhisan "Is-barbardhig" (Comparison Culture).
Marka dhalinyaradu arkaan sawirrada "kaamilka ah" ee dadka kale, nolosha raaxada leh, iyo guulaha lasoo dhoodhoobay, waxay dareemaan inaysan iyagu ku filnayn.
Saamaynta cilmi-nafsiga:
Niyad-jab (Depression): Daraasado badan ayaa muujiyey xiriir toos ah oo ka dhexeeya isticmaalka badan ee baraha bulshada iyo heerarka sare ee niyad-jabka.
FOMO (Fear Of Missing Out): Cabsida ah in wax ku dhaafaan waxay keentaa warwar joogto ah, taasoo qofka ku qasbaysa inuu daqiiqad kasta hubiyo taleefankiisa.
Go'doominta Bulshada (Social Isolation):
in kasta oo aan u malaynayno inaan "Online" ku wada xiriirsanahay, haddana xiriirkii dhabta ahaa ee fool-ka-foolka ahaa (Face-to-face) wuu sii yaraanayaa. Dadku waxay doorbidayaan inay fariin qoraan intii ay kulmi lahaayeen, taasoo keenta cidlo iyo go'doon.
5. Fadhiga Badan iyo Cayilka (Sedentary Lifestyle):
Tiknoolajiyadu waxay inaga dhigtay kuwo caajis ah. Halkii carruurtu ay bannaanka u bixi lahaayeen si ay u ciyaaraan, maanta waxay fadhiyaan qolalkooda iyagoo ciyaaraya Video Games.
Dhaqdhaqaaq la'aantu waa mid ka mid ah sababaha ugu waaweyn ee cudurrada aan faafin (Non-communicable diseases) sida:
Cayilka xad-dhaafka ah (Obesity).
Macaanka Nooca 2-aad (Type 2 Diabetes).
Dhiig-karka iyo cudurrada wadnaha.
Jiilka maanta wuxuu halis ugu jiraa inuu noqdo jiilkii ugu cimriga gaabnaa haddii aan wax laga qaban qaab nololeedka fadhiga ku dhisan ee tiknoolajiyadu dhiirigaliso.
6. Saamaynta Maskaxda iyo Diirad-saaridda (Attention Span):
Awoodda aan u leenahay inaan wax diiradda saarno way sii yaraanaysaa. Tiknoolajiyada, gaar ahaan baraha bulshada ee fiidiyowyada gaagaaban (Short-form videos), waxay maskaxda bartaa inay raadiso farxad degdeg ah (Instant Gratification/Dopamine hit).
Tani waxay keentay "Goldfish Effect", halkaas oo celceliska waqtiga qofku shay diiradda saari karo uu hoos u dhacay. Ardayda maanta way ku adag tahay inay akhriyaan buug dheer ama ay cashar dhegaystaan iyagoon taleefankooda eegin. Tani waxay hoos u dhigtay tayada waxbarashada iyo soosaarka shaqada.
Xalalka: Sideen Isaga Badbaadin Karnaa? (Digital Detox)
In kasta oo sawirka aan kor kusoo xusnay uu u muuqdo mid cabsi leh, haddana xalka maaha inaan tiknoolajiyada iska tuurno, waayo waa lama huraan. Xalku waa Isu-dheellitir (Balance).
Halkan waxaa ah talooyin wax ku ool ah oo aad caafimaadkaaga ku ilaalin karto:
Xeerka 20-20-20 ee Indhaha: 20-kii daqiiqo ee kasta, ka jeeso shaashadda oo eeg meel kuu jirta 20 fiit (6 mitir) muddo 20 ilbiriqsi ah. Tani waxay yareynaysaa daalka indhaha.
Samee Xad (Boundaries): Go'aanso in qolka hurdada uu noqdo meel ka caagan taleefanka (Phone-free zone). Isku day inaad taleefanka iska dhigto 1 saac ka hor hurdada.
Dhaqdhaqaaqa Jidhka: Maalin kasta samee ugu yaraan 30 daqiiqo oo jimicsi ah adigoon wadan wax qalab tiknoolajiyad ah.
Hagaaji Fadhigaaga: Markaad isticmaalayso taleefanka, kor u soo qaad si uu ula sinnaado indhahaaga, halkii aad adigu hoos u foorarsan lahayd.
Jooji Ogaysiisyada (Turn off Notifications): Iska dami dhawaaqa ogaysiisyada codsiyada aan muhiimka ahayn si aad u yarayso carqaladda iyo warwarka.
Gunaanad.
Tiknoolajiyadu waa seef laba af leh; dhinac waxay ka tahay furaha horumarka iyo aqoonta, dhinaca kalena waxay noqon kartaa masiibo caafimaad haddii si khaldan loo isticmaalo. Jiilka maanta wuxuu wajahayaa caqabado caafimaad oo aan hore loo arag, laga soo bilaabo hurdo xumada ilaa xanuunada dhimirka.
Mas'uuliyadda koowaad waxay saaran tahay qofka naftiisa. Waa inaan barannaa inaan innagu maamulno tiknoolajiyada, halkii ay iyadu ina maamuli lahayd. Caafimaadkeenu waa hantida ugu qaalisan ee aan haysanno, mana jirto "App" soo celin kara marka uu lumo.
Aynu noqonno kuwo miyir qaba markaan "Online" nahay, oo aan waqti siino nolosha dhabta ah ee ka baxsan shaashadaha.
Tallo Bixin:
Akhriste, adigu imisa saacadood ayaad maalintii isticmaashaa taleefankaaga? Miyaad dareentay mid ka mid ah calaamadaha aan kor ku soo xusnay sida hurdo la'aan ama indho xanuun?
Fadlan nala wadaag khibradaada qaybta faallooyinka (comments) ee hoose, hana ilaawin inaad maqaalkan la wadaagto asxaabtaada iyo qoyskaaga si aan u badbaadino caafimaadka jiilkeena. Caafimaadku waa qaali, ee yaan "Scroll" lagu dhaafsan!
